જેલ અને ન્યાયતંત્ર

થોડા દિવસ પહેલા મધુર ભંડારકર દ્વારા નિર્મિત મૂવી "જેલ" જોયું. મધુર ભંડારકર મોટાભાગે વાસ્તવિક અને સાંપ્રત વિષયો પર મૂવી બનાવવા માટે જાણીતા છે અને આ મૂવી પણ વાસ્તવિકતાની ઘણી નજીક છે. આ મૂવી જેલમાં રહેતા કેદીઓની જીંદગી વિશે છે. આ મૂવી જોયા પછી આપણા પાંગળા જેલતંત્ર અને ન્યાયતંત્ર વિશેના મારા વિચારો અહીં મૂકુ છું.

જેલમાં આપણે ગયા ના હોઇએ પણ છાપાઓમાં કાયમ આપણી જેલો, તેમાં પ્રવર્તતી અંધાધૂંધી અને કેદીઓની બિસ્માર હાલત વિશે વાંચતા હોઇએ છીએ. જેલ અને એમાં રહેતા કેદીઓની બિસ્માર હાલત માટે આપણી નબળી ન્યાયિક પ્રક્રિયા જ જવાબદાર છે. કેદીઓના કોર્ટ કેસ વર્ષો સુધી ચાલતા રહે છે અને જેલ કેદીઓથી ઉભરાતી રહે છે. સામાન્ય માણસ માટે ન્યાય મેળવવો એક દીવા સ્વપ્ન જેવું જ છે. આપણું ન્યાયતંત્ર પણ એવું છે કે માણસ જેલમાં જાય પછી નિર્દોષ હોય તો પણ જેલની બહાર ના નિકળી શકે. આમ આદમી  ન્યાય મેળવવાની લડત આજીવન ચાલુ રાખે તથા આર્થિક અને માનસિક હાલાકી ભોગવે તો પણ જીવતે જીવ તો ન્યાય ના પણ મળે. માણસ એક વાર જેલમાં જાય એટલે ખંધા વકીલો અને ધીમી ન્યાય પ્રક્રિયાનો ભોગ બની જાય. (આ બાબતે અહીં અમીત શાહનું ઉદાહરણ એકદમ બંધબેસતું છે. અમીત શાહ દોષી છે કે નિર્દોષ છે વાત એ નથી પણ એમના જેવા હાઇ પ્રોફાઇલ વ્યક્તિ કે જે પૈસા પાણીની જેમ વાપરી શકે છે, રામ જેઠમલાણી જેવા દેશના ટોચના ધારાશાસ્ત્રીને જામીન માટે લગાવ્યા છે અને પૂરતું રાજકીય પીઠબળ છે છતાં છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી જામીન માટે રાહ જોઇ રહ્યા છે. જો હાઇ પ્રોફાઇલ લોકોના પણ આવા હાલ હોય તો આમ આદમીની તો શું હાલત થાય?) જેલમાં જનારા બધાં આરોપી નથી હોતા કે બધાં નિર્દોષ નથી હોતા પણ લીલા જોડે સૂકું પણ બળે એ ન્યાયે નિર્દોષો પણ આ અમાનવીય પ્રક્રિયાનો શિકાર બની જાય છે.

જેલની અમાનવીય પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેનું જીવન અને બીજા આરોપીઓની સંગતમાં સારો માણસ પોતાની જાતને સારો રાખી શકે એ વાત લગભગ અશક્ય જેવું છે. માણસની ધીરજ ક્યારેક તો ખૂટી જ જવાની છે ને? આ બાબતે જેલ મૂવીમાં એક સરસ સંવાદ પણ છે કે જેમાં મનોજ બાજપેયી નીલ નીતિન મૂકેશને કહે છે કે "हो सके तो जैसे आये थे वैसे ही बहार जाना" એટલે કે તુ નિર્દોષ છે અને નિર્દોષતાને જાળવી રાખજે.

મને કાયમથી પીળી વર્દીવાળા, કાળા કોટવાળા અને સફેદ કોટવાળાનો ડર રહે છે. પોલીસ સ્ટેશન, કોર્ટ કે હોસ્પિટલના પગથિયા ચઢો એટલે આર્થિક અને માનસિક હાલાકી સિવાય કશું નથી મળવાનું. પાસપોર્ટ માટે પોલીસ ઇન્ક્વાયરીનું કામ પણ પૈસા આપ્યા વગર નથી થતું. આપણું નામ પોલીસ ચોપડે ચઢ્યું હોય કે ના ચઢ્યું હોય 50-100 રૂપિયાનો તોડ કર્યા વગર કામ ના થાય. મેં જ્યારે પહેલી વખત પાસપોર્ટ બનાવેલો અને પોલીસ સ્ટેશન ઇન્કવાયરી માટે ગયો હતો ત્યારે મારા કાગળિયામાં સહી કરીને મને કહી દીધું કે સામે પાનવાળી દુકાનથી 1.5 લિટરની બે કોકની બાટલીઓ લઇ આવો. મારાથી ના કહી શકાય એવી કોઇ સંભાવના જ નહોતી કારણ કે વિનંતી કરવામાં આવે તો હા-ના થાય પણ આ તો હકથી માંગવામાં આવે બધું. ઇન્ડિયામાં આપણને ટ્રાફિક પોલીસ પકડે એટલે આપણું લાઇસન્સ લઇ લે અને પછી કહે કે કોર્ટમાં આવીને દંડ ભરીને લાઇસન્સ પાછું લઇ જજો. આમ કહે એટલે આપણે તરત જ નાણાં કોથળી ઢીલી કરી દઇએ અને જેટલા માંગે એટલા આપણે એ પોલીસને આપી દઇએ. એનું કારણ એ છે કે આપણને કોર્ટ પર ભરોસો નથી અથવા તો ત્યાં વેઠવી પડતી હાલાકીઓનો અને સમયની બરબાદીનો ડર છે. હું ઇન્ડિયામાં કોર્ટમાં સોગંધનામું બનાવવા જેવા નાના કામ માટે પણ જવાનું ટાળું છું. કાયદાની જાણકારીના અભાવે જનતાની લૂંટાલૂંટ કરતી સંસ્થા જેવું મને ત્યાં લાગે છે. જે કામના માત્ર 100 રૂપિયા થવા જોઇએ એ કામના વકીલોની મિલીભગત અને ભરપૂર ભ્રષ્ટાચારના લીધે 500 રૂપિયા થઇ જાય છે. ડોકટરોનું પણ આજ કાલ આવું જ છે. ભગવાન મને કાયમ આ ત્રણ પ્રકારના લોકોથી બચાવીને રાખજે…

ભ્રષ્ટાચારની વાત બાજુએ મૂકીને ખાલી ન્યાયતંત્રની વાતા કરીએ તો મને ઘણી વખત એમ વિચાર આવે કે આપણે શા માટે આપણી ન્યાય પ્રક્રિયાને ઝડપી ના બનાવી શકીએ? અમેરિકાએ ટાઇમ્સ સ્કેવરમાં બોમ્બ મૂકવાના આરોપી ફૈઝલ શહેઝાદને પકડ્યો અને 4-5 મહિનાની અંદર એનો કેસ પતી પણ ગયો અને એને જન્મટીપની સજા પણ થઇ ગઇ. જ્યારે આપણે ત્યાં કસાબભાઇ આટલા લોકોને છડે ચોક મારીને પણ આપણા પૈસે મોજમજા કરી રહ્યા છે. એમને તો ખબર નહીં ભારત સરકાર સજા કરશે કે કેમ? એ જ રીતે અફઝલ ગુરૂનો કેસ પણ ખાલી એક ચૂંટણી મૂદ્દો બની રહી ગયો છે. ભારતની દરેક અદાલત એ વ્યક્તિને મૃત્યુદંડની સજા આપી ચૂકી છે છતાં સરકાર ગંદી રાજનીતિ કરી રહી છે. સજાનો અમલ નથી થતો એટલે જેલમાં એક માણસને જીવાડવા માટે ખોટો ખર્ચો કરવો પડે છે. જેલમાં કેદીઓની સંખ્યા વધતી રહેવાનું કારણ અકાર્યદક્ષ ન્યાય પ્રક્રિયા જ જવાબદાર છે. રામ જન્મભૂમિ, મુંબઇ બ્લાસ્ટ કેસ, ભોપાલ ગેસ કાંડ વગેરે જેવા અનેક કેસોના ચૂકાદા આપવામાં નીચલી અદાલતોએ 20-25 વર્ષ કાઢી નાંખ્યા અને હજી આવા કેસો લટકતા રહ્યા છે. નથી કોઇ ગુનેગારોને નોંધપાત્ર સજા થતી કે નથી બધા પક્ષકારોને મંજૂર હોય એવો ચૂકાદો આવતો. આવી ન્યાય પ્રક્રિયાનો શું મતલબ છે.

છેવટે જેલ મૂવી વિશે વાત કરીએ તો મૂવી મને આમ સારુ લાગ્યું. એક વખત જોઇ શકાય એવું તો ખરું. મધુર ભંડારકરના "ટ્રાફિક સિગ્નલ" સિવાયના બધાં મૂવી મને ગમ્યા છે અને મારા ખ્યાલથી બધા એક વખત જોઇ શકાય એવા મૂવી તો છે જ.

Advertisements

શું આ ન્યાય છે?

ગઇ કાલે કસાબના કેસનો ચૂકાદો આવ્યો. મને એ વાતની રાહત થઇ કે આ કેસનો ચૂકાદો બે વર્ષની અંદર આવ્યો (જો કે હજી કસાબને સજા થતા વર્ષો નીકળી જશે, કેટલુંય ખંધું રાજકારણ રમાશે અને કસાબને જીવતો રાખવા લખલૂટ ખર્ચો થશે એ અલગ વાત છે). સાથે સાથે 26/11 કેસના બીજા બે ભારતીય આરોપીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા. આ બે ભારતીય આરોપીઓ પર આરોપ હતો કે એમણે હુમલા પહેલા પાકિસ્તાનમાં બેઠેલા આતંકવાદીઓના આકાઓને જરૂરી માહિતી પૂરી પાડી હતી, નક્શા બનાવી આપ્યા હતા અને આતંકવાદી હૂમલા માટે અમુક વ્યવસ્થા કરી આપી હતી. આપણી પોલીસ આ લોકો સામે જડબેસલાક પૂરાવા ના મેળવી શકી. જજ સાહેબે એમ કહીને એ બે આરોપીઓને છોડી મૂક્યા કે તેમણે જે નક્શા બનાવ્યા હતા એના કરતા વધારે સારા નક્શા Google Map પરથી મળી શકે છે. એટલે હવે માત્ર કસાબને જ સજા થશે અને એ પણ થશે ત્યારે થશે. કસાબને મૃત્યુદંદની સજા થતા લોકો ખુશ થયા કે ચલો ન્યાય થઇ ગયો. આતંકવાદીઓને સબક શીખવાડી દીધો. કસાબને સજા મળી (અને એ પણ 2 વર્ષમાં જ) એ આવકાર્ય છે પણ એ સત્ય ના ભૂલવું જોઇએ કે કસાબ તો આખા ધટનાક્રમમાં નાનું રમકડું માત્ર છે જ્યારે મોટા માથા કે જેઓને ખરેખર સજા થવી જોઇએ એ તો પાકિસ્તાનમાં બેસીને મજા કરી રહ્યા છે અને એ લખવાની જરૂર નથી કે એ લોકોનો પાકિસ્તાનમાં વાળ પણ વાંકો નથી થવાનો. ડેવીડ હેડલી કે જેણે ખુદ 26/11ના આતંકવાદી હુમલામાં પોતાની સંડોવણી હોવાનું સ્વિકાર્યું છે એની પૂછપરછ કરવા માટેની પરવાનગી મેળવવા માટે આપણી સરકાર અમેરિકા આગળ ભાઇ બાપા કરી રહ્યું છે. હવે સમાચાર આવ્યા છે કે હેડલીની પૂછપરછ થઇ શકશે પણ એ ભાઇને ભારત સરકારને હવાલે નહીં કરાય. એટલે આપણે ફક્ત કસાબને સજા કરીને ખુશ થઇને મન મનાવી લેવાનું અને બીજા આવા મોટા આતંકવાદી હુમલા ના થાય એ માટે ભગવાનને પ્રાર્થના કરતા રહેવાની. 26/11ના આતંકવાદી હૂમલાના લીધે 166 લોકોના મોત થયા, લગભગ 300 લોકો ઘાયલ થયા, કરોડો રૂપિયાનું નુકશાન થયું અને 66 કલાક સુધી આખા દેશવાસીઓ અધ્ધર શ્વાસે આ ખૂની ખેલ જોતા રહ્યા અને છેવટે એક વ્યક્તિને સજા આપીને આપણે ન્યાય થઇ ગયો એમ કહીએ તો શું આ ખરેખર ન્યાય છે?

1993ના બોમ્બ વિસ્ફોટોનો ચૂકાદો હમણાં થોડા સમય પહેલા આવ્યો. 1993ના બોમ્બ વિસ્ફોટોના ચૂકાદામાં પણ જે મુખ્ય ગુનેગારો છે એ નાસતા ફરે છે (અથવા સાચું લખીએ તો પાકિસ્તાનમાં બેસીને મજા કરે છે) અને નાના નાના રમકડાઓને પકડીને સરકાર સજા આપવાનું ગૌરવ લઇ રહી છે. 1993ના બોમ્બ વિસ્ફોટ કેસનો ચૂકાદો આવ્યો ત્યારે અમુક અપરાધીઓ તો ચૂકાદાની રાહ જોતા જોતા ટપકી ગયા હતા.લગભગ 15વર્ષના સમય પછી અમુક નાના લોકોને પકડીને સજા આપો તો શું એ ન્યાય થયો કહેવાય?

વર્ષોથી પાકિસ્તાન આપણી સાથે મેલી રમત રમી રહ્યું છે છતાં પણ મનમોહન સિંઘને પાકિસ્તાન સાથે મંત્રણાઓ કરવાની ગલી ગલી થાય એ યોગ્ય છે? પાકિસ્તાનને ભારત સાથે મંત્રણાની રમતો રમતી જોઇને જે લોકોએ આતંકવાદી હૂમલામાં પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા છે એમની આંતરડી નહીં કકળતી હોય? ન્યાય ત્યારે જ થયો કહેવાય કે જ્યારે પાકિસ્તાન સાથે કડક હાથે આતંકવાદના મૂદ્દે કામ લેવાય અને જે પણ મુખ્ય ગુનેગારો છે એને ખરા અર્થમાં સજા થાય. આતંકવાદના મૂદ્દે આપણી સરકાર વામણી પૂરવાર થઇ રહી છે અને એના પરિણામ સમગ્ર દેશની જનતા ભોગવી રહી છે. હમણાં ન્યુયોર્કમાં આતંકવાદી હૂમલાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ થયો અને 2 દિવસની અંદર જ અમેરિકા સરકારે મુખ્ય સૂત્રધારને ઝડપી લીધો. પાકિસ્તાન સરકારે પણ બીજા અમુક લોકોની આ સંદર્ભે પાકિસ્તાનમાંથી ધરપકડ કરી. 26/11 કેસમાં બધું દિવા જેવું સાફ છે છતાં ભારત સરકાર આગળ પૂરાવા માંગી માંગીને નખરા કરતી પાકિસ્તાનની સરકારે અમેરિકા આગળ તો કોઇ પૂરાવાની માંગણી નથી કરી? જો અમેરિકા પાકિસ્તાનના કાન આમળીને ધરપકડ કરાવી શકતું હોય તો ભારત શા માટે નથી કરાવી શકતું? મને લાગે છે કે પાકિસ્તાન આપણી મજાક ઉડાવે રાખે એ આપણી સરકારને કોઠે પડી ગયું છે.

જ્યારે જ્યારે મનમોહન સિંધને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન સાથે હરખ ઘેલા થઇને હસ્તધૂનન કરતા જોઉ છું ત્યારે મને અસહ્ય દુ:ખ થાય છે. આપણા દેશના લોકોએ દેશનું શાસન એવા લોકોના હાથમાં સોંપ્યું છે કે જે દેશના દુશ્મનો સાથે હરખઘેલા થઇને હાથ મીલાવે રાખે છે એ વિચારે મને દેશવાસીઓની દયા આવે છે.આપણા દેશના દુર્ભાગ્ય પર દયા આવે છે કે કેવા વામણા નેતાઓ દેશને મળ્યા છે. અંગ્રેજોને ભગાડ્યા તો હવે ઇટાલીથી આવેલા મેડમ આવીને રાજ કરે છે કે જેનો એક અને માત્ર એક જ ઉદ્દેશ સરકાર ટકાવી રાખવાનો છે અને ભારત પર રાજ કરવાનો છે. ગુલામી હજી પણ આપણી માનસિકતામાં અને રગ રગમાં વ્યાપેલી છે એ

દેખાઇ આવે છે. આપણા નેતાઓએ આપણને આત્મસમ્માન વગર હલકું જીવન જીવતા બરાબર શીખવાડી દીધું છે. આતંકવાદ અને મોંઘવારી કરતા ધર્મનિરપેક્ષતા એ વધૂ જરૂરી છે એ આપણા દેશના લોકોના મગજ પર હથોડા મારી મારીને નેતાઓએ ઠસાવી દીધું છે. આપણા નેતાઓએ આતંકવાદને ખતમ કરવા કરતા એને પચાવી જવાનું લોકોને શિખવાડી દીધું છે. લોકોની પેટનો ખાડો પૂરવાની મજબૂરીને આપણા નેતાઓએ સિફતથી resillienceમાં ખપાવી દીધી છે.

મને બસ આ પંક્તિ યાદ આવે છે “हर तरफ जूर्म है बेबसी है, सहेमा सहेमा सा हर आदमी है” આનાથી વધારે હવે શું લખું?

%d bloggers like this: